.....مجموعه ای است پیچیده و سازمان یافته که متشکل از سه مولفه اصلی کالــبد، تصورات و فعالیت می‌باشد.» این تعریف شسته، رفته «شهر» است. اما نکته مهمی که در این تعریف جا افتاده، واژه «قدمت» است. به این معنا که هیچ شهری یک روزه و در یک ساعت زاده نشده است. همین کلان‌شهر خودمان مشهدبا دو ونیم میلیون نفر جمعیت، روزگاری قریه کوچکی به اسم سناباد بود که اصلاً هم قرار نبود تبدیل به شهری مهم شود، اما خب روزگار بازی‌های خودش را دارد. این شد که این قریه کوچک به قدوم حضرت رضا(ع) منور شده و آن قدر عاشق و مشتاق به این شهر آمدند و رفتند و بعضی هم ماندگار شدند که قریه کوچک سناباد شد،کلان‌شهر مشهد. اما یک نکته در مورد ساختار این شهر جالب است و آن اینکه مشهد را باید شهری دانست که مثل یک لحاف چهل تکه از پیوند محلاتش جان یافته است. یعنی روزگاری این محلات بودند که به شهر جان دادند. از «نوغان» باستانی تا «سراب» ، «سر شور»، «بالا خیابان» و «پایین خیابان» و بالاخره «محله عیدگاه» که روزگاری محل بهارگاه لشکرها و برگزاری مراسم عید فطر و قربان مشهد بوده است. حالا آن فضای بزرگ را ساختمان های درهم تجاری و بازارها پر کرده اند. همان طور که دیگر محلات مشهد این روزها توی شلوغی و درهم تنیدگی ساختمان‌های نو و تازه ساز این شهر حل شده اند. اما ما بیکار ننشسته‌ایم و این محلات قدیمی را آورده ایم جلوی چشم‌تان. چه برای شمایی که سن‌تان به دیدن چهره قدیمی‌تر این شهر قد می‌دهد و چه آنهایی که فقط قصه این محلات را شنیده اند. 

*محله سرشور
بازاری که با نام سرشور در بافت قدیم مشهد وجود داشته،«محله سرشور» نیز یکی از قدیمی‌ترین محلاتمشهد، شامل همین بازار بوده است. روایات متعددی راجع به وجه تسمیه این محل و بازار وجود دارد. احتمال می‌رود نام بازار سرشور از نام کوچه سرشور که از کوچه‌های قدیمی مشهد بوده،‌ برآورده باشد. در جای دیگری آمده است، دسته‌های عزادار، قمه‌زن یا دسته تیغ زن‌ها در مسیر خود به سمت حرم، به دلیل خون آلود بودن، ‌قبل از ورود به صحن در حمام‌های واقع در بازار غسل می‌کردند و پس از طهارت راه خود را از طریق« بازار زنجیر» به سمت «صحن عتیق» ادامه می‌دادند و نام سرشور از آنجاست.

 *کوچه آب میرزا
ظاهرا آب قناتی که توسط مرحوم«حسین میرزا میرالدوله» والی خراسان، در سال 1320 قمری برای تامین آب«‌چهارحوض» واقع در صحن عقیق احداث شده بود، از این کوچه می گذشت و این کوچه به «کوچه میرزا» شهرت یافت.
*خیابان تهران 
این خیابان از آن جهت که مسیر اصلی مشهد به تهران بود، به این نام خوانده شد و زائرانی که از تهران- شاهرود به مشهد می‎آمدند، از این خیابان وارد شهر می‌شوند. بعد از انقلاب اسم این خیابان به خیابان «امام رضا(ع)» تغییر یافت. در امتداد خیابان تهران، چاه آب قدیمی جهت تامین آب درختان و ... حفر گردید و این ناحیه بعدها به «فلکه آب» نام‌گذاری شد. انتهای خیابان تهران «فلکه گل خطمی» نام داشته، که اکنون به «فلکه برق» معروف است. نام‌گذاری این فلکه به این دلیل بوده که کارخانه برق خسروی که به شهرداری متعلق بوده،در اینجا قرار داشته است. پس از توسعه شهر و امتداد یافتن خیابان تهران به سمت اراضی بیرون شهر که به میادین تیر لشکر منتهی می شد، چون توپ ها و مسلسل‌های ضد هوایی درآن محل نصب بود، آن میدان به «فلکه ضدهوایی» یا «فلکه ضد» معروف شد. .
*محله عیدگاه،‌ قتلگاه
عیدگاه یکی دیگر از محله‌های قدیم است که در جنوب مشهد و در غرب پایین خیابان و شرق محله سرشور واقع است. وجه تسمیه محله عیدگاه به طور دقیق معلوم نیست. لیکن در منتخب التواریخ آمده است که چون ازبک‌ها در قتل عام مردم مشهد، ساکنان این محله را نکشتند، مردم به شکرانه این موهبت در آنجا جشن گرفتند و آن زمین را «عیدگاه» نامیدند. اما با توجه به ذکر نام عیدگاه در یک قرن بیش از این حادثه در کتب تاریخی، این موضوع نمی‌تواند صحت داشته باشد. درهمین حادثه نیز به دلیل کشتارمردم، احتمالا قبرستانی به نام «غسلگاه» در مجاورت حرم به قبرستان «قتلگاه» شهرت یافته است. اما در منابع رسمی مربوط به کشتار مردم مشهد توسط ازبک‌ها،ذکری از گورستان قتلگاه نشده است بلکه مورخان نوشته‌اند که غسلگاه را امام رضا(ع) در زمان سفر به توس خریده و وقف بر مقابر مومنان نموده است. گفته شده که امام رضا(ع) را در این محل غسل داده‌اند، از این رو درنزد مردم، این محل مورد احترام خاص بوده است. قتلگاه در زمان سلطنت رضا شاه ومقارن با احداث فلکه دورحرم، تغییر وضعیت داد و به صورت باغی وسیع درآمد و«باغ رضوان» نامیده شد. 
*بست پایین و بالاخیابان،ته خیابون
پس از احداث خیابان مشهد در زمان شاه عباس،قسمتی از آن که بالا سرمبارک قرار داشت به «بالاخیابان» وقسمتی که در پایین پای حضرت واقع شد «پایین خیابان» نامیده شد. دو دروازه ودو محله نیز به همین نام‌ها درمجاورت این خیابان‌ها شکل گرفتند.تا قبل انقلاب این خیابان‌ها به نام‌های «صفوی»و « شیرازی» نامیده می‌شدند و هم‌اکنون به «نواب صفوی» و«شیرازی» تغییر نام یافته‌اند. بست بالا و پایین نیز که در دوران قاجاریه شهرت یافته، به این جهت بست نامیده شد که محلی امن برای پناهندگان از قانون و حاکمان وقت بوده است. انتهای خیابان در نزدیکی دروازه به «ته خیابان» (ته خیابون) شهرت داشته و در حال حاضر به میدان وسیعی ختم می‌شود که میدان «عدالت» نام دارد و در قدیم میدان «اعدام» نامیده می‌شد و محل اجرای عدالت و به دار کشیدن محکومان و قاتلان بود.
*باغ خونی و مسجد خونی
اگر چه عده‌ای علت نام این باغ را به گلوله باران شدید حرم امام رضا(ع) و کشتار زائران توسط روس‌ها در سال1320 نسبت می‌دهند،لیکن «اعتماد السلطنه» و « مک گرگور» قبل از این تاریخ این باغ را نام برده‌اند که آن روایت را مردود می کند. «خون،خین و خونیک» به معنی «چشمه» در زبان پهلوی است و تلفظ‌های مختلف یک واژه هستند. بنابراین می‌توان «باغ خونی» را باغی که درآن چشمه آبی وجود داشته دانست.
*خیابان ارگ ( دروازه ارگ،چهارطبقه)
خیابان ارگ در سال‌های 1307 و 1309 شمسی درامتداد ارگ قدیم مشهد در جهت شمالی به جنوبی احداث و بدین جهت به خیابان «ارگ قدیم» مشهور شده است. در جوار ارگ قدیم مشهد که در گذشته محله نظامی شهر بوده، درحدود «بانک ملی»، دروازه ای نیزبه نام «دروازه ارگ» وجود داشته که هم‌اکنون هیچ اثری جز نام آن باقی نیست. این خیابان (امام خمینی فعلی) هنوز هم توسط مردم، خیابان ارگ خوانده می شود. «کوچه ارگ» قبل احداث خیابان «خسروی» راه ارتباطی خیابان ارگ به حرم مطهر بوده (اواسط بین خاکی و بازار سرشور)، به همین دلیل به کوچه ارگ نام‌گذاری شد،‌ بعدها به دلیل استقرار ژاندارمری استوار اشکان به «کوچه اشکان» مشهور گردید و بعد انقلاب به «کوچه خامنه ای» تغییر نام یافت. ساختمان «چهارطبقه» در حاشیه خیابان ارگ که هم‌زمان با خیابان ارگ در سال‌های 1307-1309 احداث شد و ابتدا هتل پارس برد. بعدها اداره کل فرهنگ و ارشاد در آن استقرار یافت. به هنگام احداث خیابان«دروازه طلایی» (مدرس فعلی)در سال 1350 شمسی تخریب شد؛ ولی نام چهارطبقه هنوز بر زبان مردم جاری است.
*محله کاریز 
این محل شامل اراضی شمال غرب مشهد بود که کاریزهای روستاهای شمال و شمال‌شرقی شهر از آن می‎گذشتند. تا قبل انقلاب این حدود «خیابان عامل» یا «میل ایاز» خوانده می شد و پس از آن به «خیابان حرعاملی» تغییر نام یافت. دراین محل گوری محترم به اسم «آماج کماج» وجود داشت که مردم در آن محل به نذر و نیاز، آش مخصوص می‌ریختند و خیرات می‌کردند. چون آش «اوماج» با نان «کماج» تقسیم می‌شد این محل به «آماج کماج» شهرت یافت. 
*کوچه سیابون و محله غرشمال‌ها
از محلات فقیرنشین شهر بوده که اغلب ساکنان آن را غرشمال‌ها و کولی‌ها تشکیل می دادند. در سال1255قمری 35 خانوار غرشمال در مشهد می‌زیستند که اغلب آن‎ها ساکن همین کوچه بوده‌اند. نام کوچه سیابون(سیاه آب) احتمال دارد با سیل درکالی که در زمان ما به «کال قره خان» شهرت یافته و در گذشته «سیاه آب» نامیده می‌شده است،‌ مرتبط است. 
*خیابان خاکی
این خیابان در دوره پهلوی و درادامه خیابان شاه رضای قدیم(خیابان آزادی) احداث و به تصویر عمومی به دلیل نداشت کف سازی (آسفالت) «خیابان خاکی» نام گرفته است. ولی دلیل این نام‌گذاری استقرار «خانقاه» و درانتهای بازار سرشورو نزدیک قبرستان «میرهوا»در ابتدای خیابان خاکی بوده است. اکنون نیز با وجود انتخاب نام «آخوند خراسانی» برای آن،هنوز نام خیابان خاکی بر زبان مردم جاری است
*بازار زنجیر 
«بازار زنجیر» نام قسمتی از بازار سراسری مشهد بوده که برای مشخص کردن محدوده «بست»و مکان امن برای پناهندگان به حضرت نشانه گذاری شده بود. از این رو در یک فضای مدور و میدانچه درون بازار به نام «هشتی» در مقابل «سرای شال فروشان» قدیم، زنجیری بلند از روزنه گنبدی سقف بازار آویخته بودند. این زنجیر از نیمه به دو شاخه تقسیم می‌شد که هر شاخه آن را به پایه‌ای از دیوار طرفین بازار بسته بودند. 
*نوغان و سناباد
نوغان یکی از شهرهای چهارگانه ولایت توس قبل از شهادت امام رضا(ع) در سناباد وجود داشته و با گسترش شهر مشهد در آن ادغام گردیده است. نوغان فعلی که بازمانده اصلی و قدیمی است، درشمال شهرقدیم مشهد قرار دارد و یکی از مهم‌ترین محله‌های شهر بوده و کم کم رو به فراموشی است. دروازه‌هایی در شمالمشهد نیز به این نام وجود داشته که اکنون هیچ اثری از آن باقی نیست. 
سناباد که آبادی کوچکی در قرن سوم هجری بوده نام خود را برای سال‌ها در مشهد قدیم با قنات سناباد که یکی از منابع اصلی آب مشهد بوده، زنده نگه داشته است. 
گفته شده که ممکن است، نام سناباد یکی از پنچ نهر منشعب از «هریرود» در «زرنج سیستان» به نام «سنارود» گرفته شده باشد.
*کوچه چراغ برق
از کوچه‌های معروف محله چهار باغ واولین ژنراتور مولد برق که در زمان «مظفرالدین شاه قاجار»در سال 1284 شمسی از روسیه خریداری شده بود، دراین کوچه کار گذشته شده بود،‌به همین سبب این کوچه به کوچه «چراغ برق» شهرت یافت. زورخانه ای نیز در این کوچه بوده که به «ورزش خانه چراغ برق» معروف شده است.
*محله سرآب
محله سرآب که نام آن برگرفته از مظهر یا سرآب قنات سناباد است، پس از محله نوغان،قدیمی‌ترین محله شهر است. آب قنات سناباد در حدود تقاطع خیابان‌های فعلی امام خمینی و سعدی ظاهر می‌شد و از آنجا به بعد مورد استفاده قرار می‌گرفت واز طریق «بازارچه سراب» و سپس«محله چهارباغ» به «حرم مطهر» می‌رفت. راسته سرآب که آثار آن کمابیش در شرق خیابان امام خمینی باقی مانده است،‌ گذرگاهی پرپیچ و خم وسنگ فرش بود که شیب تندی داشت و امتداد آن تا «مسجد شاه» بازارچه سراب خوانده می‌شد. خیابان سعدی در گذشته «گورگاه سرآب» نام داشت و به جهت  وجود فضایی برای جمع شدن «گاواره» (به معنای گله گاو) یا محل چرای گاو و به اصطلاح «آبشخور» بدین نام خوانده می‌شد.
*خیابان دریادل
در انتهای راسته نوغان،در منطقه‌ای که تا روستای باقرآباد در خیابان خواجه ربیع امتداد داشته،به سبب آنکه سطح آب‌های زیرزمینی به دلیل گود بودن منطقه آن قدر بلند بود که آب را از چاه به کمک چوب بلندی با سطل می‌کشیدند، به همین دلیل نام «دریا دل» را برآن منطقه گذارده بودند. بیشه زارها و نیزارها در زمین‌های کشاورزی و باغات آن منطقه بین روستاهای «خیرآباد»،«سمزقند» . «نخودی» وجود داشت که پرندگان در آن‎ها آشیانه می‌کردند و شکارگاه مردم بود.
*کوچه عباسقلی خان
قسمتی از عیدگاه، در اواسط کوچه «عباسقلی خان» و نرسیده به کوچه و قبرستان عیدگاه، محله ای‌است که به یهودیان مقیم مشهد اختصاص داشته و به آن «محله جهودها» می‌گفتند. پس از آنکه در سال 1255 قمری براثرحادثه‌ای،‌ یهودیان مشهد از ترس، در ظاهر مسلمان شدند آن‎ها را «جدیدالاسلام» خواندند. درنتیجه محله مزبورهم به «جدیدها» تغییر نام داد.
*محله پاچنار
از محلات مجاور بالا خیابان بود که به دلیل وجود چنارهای تنومند به این نام خوانده می‌شد. درخت چناری در بالا خیابان بوده که در قدیم گوش مجرمان را به آن میخکوب می‌کردند و چنار بالا خیابان در مشهد ضرب المثل است.
*گودال خشت مال‌ها
«گودال خشت مال‌ها» که محلی برای تهیه خشت بوده و به دلیل خاک‌برداری تدریجی به صورت گودالی درآمده بود، به این نام مشهور شده و ازمکان‌های کثیف پایین خیابان( ته خیابان) بوده واکنون به پارک «وحدت» تبدیل شده است.
مریم توکلی